Η διδασκαλία του εκτενούς/αυτοτελούς λογοτεχνικού έργου: 1984 του Τζορτζ Όργουελ

Η διδασκαλία του εκτενούς/αυτοτελούς λογοτεχνικού έργου: 1984 του Τζορτζ Όργουελ

    

Πριν την ανάγνωση

Στόχος 1: Να κινητοποιηθεί η περιέργεια των μαθητών/τριών για τον άγνωστο κόσμο του έργου και να κατανοήσουν πώς η αίσθηση παρακολούθησης μεταβάλλει τη συμπεριφορά

Δραστηριότητα: Η τάξη υπό παρακολούθηση

Οι μαθητές/τριες μπαίνουν στην τάξη και τους λέμε ότι για 5’ θα ισχύουν “κανόνες πειθαρχίας” (π.χ. δεν μιλάμε καθόλου, δεν σηκώνουμε χέρι, δεν (χαμο)γελάμε, δεν κοιτάμε στα μάτια τους άλλους). Ένας παρατηρητής-εθελοντής ή δύο κρατά/ούν “αναφορά” για αυτούς που παραβίασαν κάποιο κανόνα.

Μετά ρωτάμε αυτούς που τήρησαν τον κανονισμό «Πώς νιώσατε; Τι κάνατε για να προσαρμοστείτε;», «Αν αυτό ήταν καθημερινότητα, πώς θα άλλαζε η σκέψη και η ζωή σας;» και αυτούς που παραβίασαν κάποιο κανόνα «Τι σας έκανε να παραβείτε τον κανονισμό;», «Ποια τα συναισθήματά σας πριν και μετά την παραβίαση;».

Στόχος 2: Να προβληματιστούν για τη σχέση ανάμεσα στη γλώσσα και στην ελεύθερη έκφραση

Δραστηριότητα: Παιχνίδι Taboo

Χρειάζονται δέκα κάρτες, καθεμία από τις οποίες περιλαμβάνει μία βασική έννοια και τρεις λέξεις που απαγορεύεται να χρησιμοποιηθούν κατά την περιγραφή της.

Η τάξη χωρίζεται σε δύο ομάδες. Κάθε ομάδα επιλέγει διαδοχικά έναν εκπρόσωπο, ο οποίος στέκεται απέναντι από τους συμπαίκτες του και τραβά μία κάρτα. Έχει στη διάθεσή του τριάντα δευτερόλεπτα για να βοηθήσει την ομάδα του να βρει τη ζητούμενη έννοια.

Ο μαθητής δεν επιτρέπεται να προφέρει την ίδια τη λέξη, κάποια λέξη που ανήκει στην ίδια οικογένεια ή τις τρεις απαγορευμένες λέξεις της κάρτας. Δεν μπορεί επίσης να χρησιμοποιήσει παντομίμα, να αναφέρει το αρχικό γράμμα ή να δείξει κάποιο αντικείμενο. Μπορεί, όμως, να δίνει παραδείγματα, να περιγράφει καταστάσεις ή να δημιουργεί σύντομες υποθετικές ιστορίες.

Κάθε σωστή απάντηση δίνει έναν βαθμό στην ομάδα. Αν ο παίκτης χρησιμοποιήσει κάποια απαγορευμένη λέξη, η κάρτα ακυρώνεται ή περνά στην αντίπαλη ομάδα.

Οι κάρτες του παιχνιδιού

Η πρώτη έννοια είναι η ελευθερία. Απαγορεύονται οι λέξεις «επιλογή», «αποφασίζω» και «περιορισμός». 

Για την αλήθεια απαγορεύονται οι λέξεις «ψέμα», «πραγματικότητα» και «γεγονός». 

Για τη μνήμη δεν επιτρέπονται οι λέξεις «θυμάμαι», «παρελθόν» και «ξεχνώ». 

Για τη δικαιοσύνη απαγορεύονται οι λέξεις «δίκαιο», «νόμος» και «ίσος». 

Για τη διαφωνία δεν μπορούν να χρησιμοποιηθούν οι λέξεις «γνώμη», «αντίθετος» και «συμφωνώ». 

Για τον φόβο απαγορεύονται οι λέξεις «φοβάμαι», «κίνδυνος» και «τρομάζω». 

Για την επιτήρηση δεν επιτρέπονται οι λέξεις «παρακολουθώ», «κάμερα» και «βλέπω». 

Για την αντίσταση απαγορεύονται οι λέξεις «αντιδρώ», «εξουσία» και «υπακούω». 

Για την ιδιωτικότητα δεν χρησιμοποιούνται οι λέξεις «προσωπικός», «μυστικό» και «μόνος». 

Τέλος, για τη σκέψη απαγορεύονται οι λέξεις «μυαλό», «σκέφτομαι» και «ιδέα». 

Ο πρώτος γύρος

Στον πρώτο γύρο μπορούν να χρησιμοποιηθούν οι έννοιες «ελευθερία», «αλήθεια», «μνήμη», «δικαιοσύνη» και «διαφωνία» ή όποιες άλλες αποφασίσει ο/η εκπαιδευτικός. Οι μαθητές/τριες παίζουν με τους βασικούς κανόνες και προσπαθούν να βρουν όσο το δυνατόν περισσότερες λέξεις.

Ο/η εκπαιδευτικός δεν σχολιάζει ακόμη τη σχέση του παιχνιδιού με το μυθιστόρημα. Αφήνει τους μαθητές να απολαύσουν τη διαδικασία και να διαπιστώσουν μόνοι τους ποιες έννοιες είναι ευκολότερο ή δυσκολότερο να περιγραφούν.

Ο δεύτερος γύρος: η γλώσσα περιορίζεται

Πριν ξεκινήσει ο δεύτερος γύρος, ο/η εκπαιδευτικός ανακοινώνει:

«Από αυτή τη στιγμή οι κανόνες της γλώσσας γίνονται αυστηρότεροι. Ορισμένες ακόμη λέξεις καταργούνται».

Στον δεύτερο γύρο παίζονται οι έννοιες «φόβος», «επιτήρηση», «αντίσταση», «ιδιωτικότητα» και «σκέψη». Εκτός από τις τρεις απαγορευμένες λέξεις κάθε κάρτας, οι μαθητές/τριες δεν επιτρέπεται πλέον να χρησιμοποιούν τις πολύ γενικές λέξεις «άνθρωπος», «μπορεί», «θέλει», «κάνει» και «πράγμα».

‘Ενας/μια μαθητής/τρια μπορεί να αναλάβει τον ρόλο του «Ελεγκτή της Γλώσσας». Κρατά ένα μικρό κουδουνάκι ή χτυπά ελαφρά το θρανίο κάθε φορά που ακούγεται μια απαγορευμένη λέξη και ανακοινώνει με επίσημο ύφος:

«Η λέξη αυτή καταργήθηκε».

Προαιρετικός τελικός γύρος

Αν υπάρχει χρόνος, μπορεί να ακολουθήσει ένας πολύ σύντομος τρίτος γύρος. Ο/η  εκπαιδευτικός γράφει στον πίνακα μόνο τις λέξεις:

«καλό», «κακό», «πολύ», «λέει», «κάνει».

Κάθε ομάδα πρέπει να προσπαθήσει να περιγράψει μία σύνθετη έννοια, όπως η ελευθερία, η δικαιοσύνη ή η αντίσταση, χρησιμοποιώντας αποκλειστικά αυτές τις λέξεις.

Ο αναστοχασμός

Μετά το παιχνίδι ακολουθεί μια σύντομη συζήτηση. Ο/η εκπαιδευτικός μπορεί να ρωτήσει σε ποιον γύρο ήταν ευκολότερο να εκφράσουν τις έννοιες και τι συνέβαινε κάθε φορά που αφαιρούνταν μια σημαντική λέξη.

Ιδιαίτερα σημαντικό είναι το ερώτημα: «Τι θα συνέβαινε αν μια κοινωνία αφαιρούσε σταδιακά λέξεις όπως “ελευθερία”, “δικαιοσύνη” ή “διαφωνία”;»

Ο/η εκπαιδευτικός καταγράφει στον πίνακα τις δικές τους διαπιστώσεις, χωρίς να δίνει αμέσως μία έτοιμη απάντηση.

Στόχος 3: Να αντιληφθούν ότι η ίδια πραγματικότητα μπορεί να παρουσιαστεί με διαφορετικό τρόπο

Δραστηριότητα: Τα δύο δελτία για το ίδιο γεγονός

Ο/η εκπαιδευτικός δίνει σε ζευγάρια ή ομάδες μαθητών το ίδιο ουδέτερο γεγονός: «Εκατό πολίτες συγκεντρώθηκαν στην πλατεία και ζήτησαν να αλλάξει ένας νόμος». Κάθε ζευγάρι/ομάδα αναλαμβάνει να το παρουσιάσει ως σύντομο τηλεοπτικό δελτίο ειδήσεων, διάρκειας περίπου τριάντα έως εξήντα δευτερολέπτων.

Το πρώτο ζευγάρι/ομάδα υποδύεται τους παρουσιαστές ενός επίσημου κρατικού δελτίου. Αποστολή του είναι να παρουσιάσει τους συγκεντρωμένους πολίτες ως επικίνδυνους ταραξίες που απειλούν την κοινωνική τάξη. Το δεύτερο ζευγάρι/ομάδα  υποδύεται τους παρουσιαστές ενός ανεξάρτητου δελτίου και παρουσιάζει τους ίδιους ανθρώπους ως ενεργούς πολίτες που υπερασπίζονται τα δικαιώματά τους και ζητούν μια δημοκρατική αλλαγή.

Οι μαθητές/τριες έχουν λίγα λεπτά για να προετοιμάσουν το κείμενό τους. Μπορούν να επιλέξουν τίτλο, ύφος, τόνο φωνής και χαρακτηρισμούς, χωρίς όμως να αλλάξουν τα βασικά στοιχεία του γεγονότος. Ο/η ένας/μια μαθητής/τρια μπορεί να είναι ο/η παρουσιαστής/στρια και ο άλλος ο/η δημοσιογράφος που μεταδίδει από την πλατεία.

Μετά την παρουσίαση των δελτίων, η τάξη συζητά τις διαφορές. Οι μαθητές/τριες εντοπίζουν ποιες λέξεις και εκφράσεις επέλεξε κάθε ζευγάρι/ομάδα, ποια στοιχεία τόνισε και ποια αποσιώπησε. Παρατηρούν επίσης ποια συναισθήματα επιχείρησε να προκαλέσει κάθε δελτίο, όπως φόβο, αγανάκτηση, συμπάθεια ή θαυμασμό.

Το βασικό ερώτημα που τίθεται στο τέλος είναι αν οι μαθητές/τριες άκουσαν δύο διαφορετικά γεγονότα ή δύο διαφορετικές εκδοχές του ίδιου γεγονότος. Μέσα από τη συζήτηση οδηγούνται στη διαπίστωση ότι η πληροφορία δεν μεταδίδεται πάντοτε ουδέτερα. Η επιλογή των λέξεων, των χαρακτηρισμών και των λεπτομερειών μπορεί να κατευθύνει την κρίση του ακροατή και να δημιουργήσει μια συγκεκριμένη εικόνα της πραγματικότητας.

Στόχος 4: Να συνδέσουν προσωπικά τη γραφή με την ανάγκη διατήρησης της αλήθειας και της ανθρώπινης εμπειρίας και να αναρωτηθούν γιατί κάποιος γράφει ακόμη και όταν κινδυνεύει να μη διαβαστεί ποτέ.

Δραστηριότητα: Μήνυμα στο μέλλον

Ο/η εκπαιδευτικός τοποθετεί στο κέντρο ένα παλιό τετράδιο και/ή ένα σφραγισμένο κουτί. Στη συνέχεια παρουσιάζει στους μαθητές μια υποθετική συνθήκη:

«Βρισκόμαστε σε μια εποχή όπου όλες οι ψηφιακές πληροφορίες μπορεί να διαγραφούν ή να αλλάξουν. Έχετε μόνο ένα μικρό κομμάτι χαρτί. Το μήνυμά σας θα βρεθεί από έναν δεκαεπτάχρονο ύστερα από εκατό χρόνια. Τι πρέπει οπωσδήποτε να γνωρίζει για τη ζωή και την εποχή σας;»

Κάθε μαθητής/τρια γράφει ανώνυμα ένα σύντομο μήνυμα. Μπορεί να αναφερθεί σε ένα γεγονός που θεωρεί αληθινό, σε μια αξία που πιστεύει ότι δεν πρέπει να χαθεί, σε μια προειδοποίηση για το μέλλον ή σε μια ερώτηση που θα ήθελε να απευθύνει στον άγνωστο μελλοντικό αναγνώστη. Οι μαθητές/τριες δεν χρειάζεται να συμπεριλάβουν όλα τα παραπάνω. 

Όταν ολοκληρώσουν τη γραφή τους, διπλώνουν τα χαρτάκια και τα τοποθετούν στο κουτί. Ο/η εκπαιδευτικός επιλέγει τυχαία μερικά από τα μηνύματα και τα διαβάζει χωρίς να αποκαλύπτει τον συντάκτη τους και χωρίς να τα σχολιάζει αμέσως.

Ακολουθεί σύντομη συζήτηση. Ο/η εκπαιδευτικός ρωτά γιατί αισθανθήκαμε την ανάγκη να αφήσουμε ένα μήνυμα και πώς θα μπορούσε ο μελλοντικός αναγνώστης να γνωρίζει ότι όσα του γράφουμε είναι αληθινά. Οι μαθητές/τριες εξετάζουν επίσης τι θα συνέβαινε αν κάποιος άλλαζε, παραποιούσε ή κατέστρεφε τα μηνύματά τους. Προβληματίζονται ακόμη για το αν αξίζει να γράφει κανείς όταν δεν γνωρίζει αν το κείμενό του θα διαβαστεί ποτέ και αν η ίδια η πράξη της γραφής μπορεί να αποτελέσει μια μορφή αντίστασης απέναντι στη λήθη και στην αλλοίωση της μνήμης.

Το κουτί παραμένει σφραγισμένο καθ’ όλη τη διάρκεια της μελέτης του μυθιστορήματος και ανοίγει ξανά μετά την ολοκλήρωση της ανάγνωσης. Τότε οι μαθητές/τριες επιστρέφουν στα αρχικά τους μηνύματα, τα επανεξετάζουν υπό το φως του έργου και συζητούν αν θα έγραφαν πλέον τα ίδια πράγματα ή αν θα επέλεγαν να αφήσουν ένα διαφορετικό μήνυμα στον άνθρωπο του μέλλοντος.

Με αυτόν τον τρόπο η δραστηριότητα δεν ολοκληρώνεται στην προαναγνωστική φάση, αλλά λειτουργεί ως γέφυρα ανάμεσα στην πρώτη επαφή με το έργο και στον τελικό αναστοχασμό. Οι μαθητές/τριες εισέρχονται στην ανάγνωση έχοντας ήδη βιώσει ένα από τα βασικά ερωτήματα που θέτει το 1984: πώς μπορεί ένας άνθρωπος να διασώσει τη δική του αλήθεια και να επικοινωνήσει με το μέλλον, όταν η μνήμη, τα αρχεία και οι πληροφορίες κινδυνεύουν να αλλοιωθούν ή να εξαφανιστούν;